Obowiązki pracodawcy i pracownika w zakresie BHP - co mówi Kodeks pracy

W 2025 roku inspektorzy Państwowej Inspekcji Pracy wydali 213 981 decyzji dotyczących BHP - 4 572 razy wstrzymali prace, a 7 776 razy wstrzymali eksploatację maszyn. Takie liczby rzadko oznaczają złośliwe łamanie przepisów; częściej pokazują, że w firmie nikt precyzyjnie nie wie, kto za co odpowiada i co konkretnie ma zrobić. Kodeks pracy rozkłada zadania związane z bezpieczeństwem między pracodawcę, osobę kierującą pracownikami i samych pracowników, a inspekcja pracy sprawdza podczas każdej kontroli, czy każda z tych stron swoje zadania realizuje.

Odpowiedzialność a obowiązki - to nie to samo

Warto na początek rozdzielić dwa pojęcia, które w praktyce często się mieszają. Odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w całym zakładzie ponosi pracodawca - niezależnie od tego, ilu ma pracowników, czy korzysta z zewnętrznej służby BHP i jak zachowują się podlegli ludzie (art. 207 § 1 Kodeksu pracy). Obowiązki natomiast ma każdy uczestnik procesu pracy: pracodawca organizuje warunki, kierownik egzekwuje je na stanowiskach, a pracownik stosuje się do nich na co dzień. O tym, dlaczego odpowiedzialności nie da się przerzucić na nikogo innego, piszemy osobno w artykule o tym, kto odpowiada za BHP w zakładzie. Tutaj skupiamy się na katalogu obowiązków - czyli na tym, co konkretnie musi robić każda z tych osób, bo właśnie na tych katalogach opiera się inspekcja pracy podczas kontroli.

Obowiązki pracodawcy - katalog z art. 207 Kodeksu pracy

Art. 207 § 2 Kodeksu pracy (tekst jednolity Dz.U. z 2025 r. poz. 277) zamienia ogólną zasadę ochrony zdrowia i życia pracowników w siedem konkretnych zadań. Pracodawca musi organizować pracę tak, aby warunki były bezpieczne i higieniczne, oraz zapewniać przestrzeganie przepisów i zasad BHP w zakładzie - co obejmuje wydawanie poleceń usunięcia uchybień i kontrolowanie ich wykonania, a nie tylko samo wydanie polecenia. Musi reagować na potrzeby w zakresie BHP i doskonalić istniejący poziom ochrony wraz ze zmianą warunków pracy, a także rozwijać spójną politykę prewencji wypadków i chorób zawodowych, uwzględniającą technikę, organizację pracy i stosunki społeczne. Katalog domykają trzy obowiązki, o których łatwo zapomnieć: uwzględnianie w działaniach profilaktycznych ochrony młodocianych, pracownic w ciąży i pracowników z niepełnosprawnościami, wykonywanie nakazów i decyzji organów nadzoru pracy oraz realizacja zaleceń społecznego inspektora pracy.

Do tego dochodzą obowiązki informacyjne i szkoleniowe. Art. 207¹ Kodeksu pracy nakazuje przekazywać pracownikom informacje o zagrożeniach występujących na stanowiskach, o działaniach ochronnych już podjętych oraz o osobach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy i prowadzenia ewakuacji - łącznie z imieniem, nazwiskiem, miejscem pracy i numerem telefonu tych osób. Art. 94 pkt 4 Kodeksu pracy wymaga z kolei prowadzenia systematycznego szkolenia pracowników w zakresie BHP - nie jednorazowego szkolenia wstępnego, lecz stałego cyklu, którego terminy wylicza nasz kalkulator szkoleń BHP. Przepis domyka zasada finansowa: koszty działań BHP “w żaden sposób” nie mogą obciążać pracowników (art. 207 § 2¹ Kodeksu pracy) - dotyczy to zarówno środków ochrony, jak i badań czy szkoleń.

Obowiązki osoby kierującej pracownikami - art. 212 Kodeksu pracy

Kierownik, majster czy brygadzista ma własny katalog zadań z art. 212 Kodeksu pracy. Organizuje stanowiska pracy zgodnie z przepisami BHP oraz przygotowuje i prowadzi prace z uwzględnieniem zabezpieczenia ludzi przed wypadkami i chorobami zawodowymi. Dba o sprawność środków ochrony indywidualnej i o to, by były używane zgodnie z przeznaczeniem, a także o bezpieczny stan pomieszczeń, wyposażenia technicznego i sprawność ochron zbiorowych. Do tego egzekwuje przestrzeganie zasad przez podległych pracowników i zapewnia wykonanie zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad załogą. Wraz z pracodawcą osoba kierująca musi też znać przepisy o ochronie pracy w zakresie niezbędnym do wykonywania swoich obowiązków (art. 207 § 3 Kodeksu pracy) - dlatego dla tej grupy przewidziano osobne, dłuższe szkolenie okresowe.

Obowiązki pracownika w zakresie BHP - art. 211 Kodeksu pracy

Art. 211 Kodeksu pracy nazywa przestrzeganie przepisów i zasad BHP podstawowym obowiązkiem pracownika i rozwija go w siedem zadań. Pracownik ma znać przepisy i zasady bezpieczeństwa, brać udział w szkoleniach i instruktażu oraz poddawać się wymaganym egzaminom sprawdzającym. Ma wykonywać pracę zgodnie z przepisami i stosować się do poleceń przełożonych w tym zakresie, dbać o sprawność maszyn, narzędzi i o porządek na stanowisku oraz stosować środki ochrony zbiorowej, a także używać przydzielonych środków ochrony indywidualnej i odzieży roboczej zgodnie z ich przeznaczeniem. Ma poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym badaniom lekarskim, niezwłocznie zawiadomić przełożonego o zauważonym wypadku lub zagrożeniu życia i zdrowia, ostrzec współpracowników i współdziałać z pracodawcą w wypełnianiu jego obowiązków BHP. To samo zobowiązanie powtarza katalog podstawowych obowiązków pracowniczych z art. 100 § 2 pkt 3 Kodeksu pracy, który obejmuje przestrzeganie przepisów i zasad BHP oraz przepisów przeciwpożarowych.

Prawo odmowy pracy - art. 210 Kodeksu pracy

Obowiązki pracownika mają granicę wyznaczoną bezpieczeństwem, i to pracodawca musi o niej pamiętać. Gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom BHP i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia albo gdy praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo powstrzymać się od jej wykonywania, niezwłocznie zawiadamiając przełożonego (art. 210 § 1 Kodeksu pracy). Jeśli to nie usuwa zagrożenia, może oddalić się z miejsca zagrożenia (§ 2), a za czas powstrzymania się od pracy zachowuje prawo do wynagrodzenia (§ 3). Podobne prawo przysługuje mu, gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy wymagającej szczególnej sprawności - na przykład z powodu zmęczenia czy zażycia leków (§ 4). Wyjątkiem są zawody, w których obowiązkiem pracowniczym jest ratowanie życia ludzkiego lub mienia (§ 5). W każdym z tych przypadków pracownik nie może ponosić żadnych negatywnych konsekwencji (§ 2¹).

Ochrona działa też w drugą stronę - na korzyść pracownika, który sam zareaguje na niebezpieczeństwo. Art. 209³ Kodeksu pracy nakazuje pracodawcy umożliwić podjęcie działań w celu uniknięcia niebezpieczeństwa nawet bez porozumienia z przełożonym, na miarę wiedzy i dostępnych środków technicznych, a art. 209² zobowiązuje pracodawcę, by w razie bezpośredniego zagrożenia wstrzymać pracę i nie wydawać polecenia jej wznowienia do czasu usunięcia niebezpieczeństwa. Katalog ten jest więc dwukierunkowy: pracownik ma prawo przestać pracować w niebezpieczeństwie, a pracodawca ma obowiązek mu to umożliwić i samo niebezpieczeństwo usunąć.

Jak wywiązać się z obowiązków BHP w praktyce

Katalogi z rozdziału I działu X Kodeksu pracy łatwo zamienić w rutynę roczną, którą da się udokumentować przed kontrolą:

1. Rozpisz obowiązki na piśmie - kto w firmie organizuje stanowiska, kto egzekwuje zasady, kto wyznacza osoby do pierwszej pomocy i ewakuacji (art. 207¹ i art. 212 Kodeksu pracy).
2. Pokaż pracownikom zagrożenia na ich stanowiskach i zbierz potwierdzenia zapoznania się z informacją (art. 207¹ Kodeksu pracy).
3. Zaplanuj szkolenia i badania na cały rok - systematyczności wymaga art. 94 pkt 4 Kodeksu pracy; terminy sprawdź w kalkulatorze szkoleń BHP.
4. Wydawaj polecenia usunięcia uchybień i dokumentuj ich wykonanie - sam zapis o poleceniu bez kontroli spełnienia nie wystarcza (art. 207 § 2 pkt 2 Kodeksu pracy).
5. Uzgodnij z pracownikami sposób zgłaszania zagrożeń i usterek - tak aby prawo odmowy pracy z art. 210 nie było tylko teorią z kodeksu.
6. Nie przerzucaj kosztów na pracowników - żadnych “wpłat na kaski” ani potrąceń za środki ochrony (art. 207 § 2¹ Kodeksu pracy).

Kary za zaniedbanie obowiązków BHP

Za nieprzestrzeganie przepisów lub zasad BHP przez osobę odpowiedzialną za ich stan albo kierującą pracownikami grozi grzywna od 2 000 zł do 60 000 zł (art. 283 § 1 Kodeksu pracy; kwoty obowiązują od 8 lipca 2026 r. na mocy nowelizacji opublikowanej w Dz.U. z 2026 r. poz. 473). Tę samą karę ponosi kierownik, który mimo swoich obowiązków z art. 212 toleruje uchybienia. Pracownik wykonawczy nie podlega grzywnie z art. 283 Kodeksu pracy - jego naruszenia rozlicza pracodawca w trybie dyscyplinarnym, w tym karami porządkowymi z art. 108 Kodeksu pracy. Pełen przegląd stawek i rodzajów odpowiedzialności znajdziesz w artykule o karach BHP 2026.

Podsumowanie

• Odpowiedzialność za stan BHP w całym zakładzie ponosi pracodawca (art. 207 § 1 KP), ale obowiązki ma każdy: pracodawca organizuje i zapewnia (art. 207 § 2), kierownik przygotowuje prace i egzekwuje zasady (art. 212), pracownik stosuje przepisy, środki ochrony i zgłasza zagrożenia (art. 211).
• Prawo daje pracownikowi tarczę: przy bezpośrednim zagrożeniu może powstrzymać się od pracy lub odejść z zachowaniem wynagrodzenia i bez negatywnych konsekwencji (art. 210 KP), a pracodawca musi wtedy wstrzymać pracę i usunąć niebezpieczeństwo (art. 209² KP).
• Niewypełnianie obowiązków BHP to dziś grzywna od 2 000 zł do 60 000 zł (art. 283 § 1 KP od 8.07.2026), a obowiązki najlepiej rozpisać, udokumentować i zamienić w roczny rytm szkoleń i kontroli.

Jeśli chcesz mieć obowiązki BHP rozpisane i udokumentowane bez budowania własnych procedur od zera, sprawdź naszą ofertę szkoleń BHP albo skontaktuj się z nami - pomożemy uporządkować obowiązki, zanim zrobi to inspektor pracy.

FAQ

Czy pracownik może odmówić wykonywania niebezpiecznej pracy? Tak. Gdy warunki pracy stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia, pracownik powstrzymuje się od pracy, zawiadamiając przełożonego, a gdy to nie usuwa zagrożenia - może oddalić się z miejsca zagrożenia (art. 210 Kodeksu pracy). Zachowuje wtedy prawo do wynagrodzenia i nie może ponieść żadnych negatywnych konsekwencji. Wyjątkiem są osoby, których obowiązkiem jest ratowanie życia lub mienia.

Kto odpowiada za BHP, jeśli pracownik sam naruszy przepisy? Odpowiedzialność za stan BHP w zakładzie zawsze ponosi pracodawca - na jej zakres nie wpływają obowiązki pracowników ani powierzenie zadań służby BHP zewnętrznym specjalistom (art. 207 § 1 Kodeksu pracy). Pracownik naruszający zasady odpowiada natomiast wobec pracodawcy dyscyplinarnie, w skrajnych przypadkach karą porządkową z art. 108 Kodeksu pracy.

Czy pracodawca może obciążać pracowników kosztami środków ochrony lub szkoleń BHP? Nie. Art. 207 § 2¹ Kodeksu pracy stanowi, że koszty działań podejmowanych przez pracodawcę w zakresie BHP w żaden sposób nie mogą obciążać pracowników - dotyczy to środków ochrony indywidualnej, badań lekarskich i szkoleń.

Jakie obowiązki ma kierownik lub brygadzista w zakresie BHP? Art. 212 Kodeksu pracy zobowiązuje osobę kierującą pracownikami do organizowania stanowisk zgodnie z przepisami, dbania o sprawność środków ochrony i ich stosowanie, zabezpieczania pracowników przed wypadkami i chorobami zawodowymi, egzekwowania przestrzegania zasad oraz zapewniania wykonania zaleceń lekarza. Kierownik musi też znać przepisy BHP w zakresie niezbędnym do wykonywania obowiązków (art. 207 § 3 Kodeksu pracy).

Jaka kara grozi w 2026 r. za nieprzestrzeganie obowiązków BHP? Grzywna od 2 000 zł do 60 000 zł dla osoby odpowiedzialnej za stan BHP albo kierującej pracownikami (art. 283 § 1 Kodeksu pracy, po nowelizacji obowiązującej od 8 lipca 2026 r.). Przy narażeniu pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu wchodzi w grę odpowiedzialność karna z art. 220 Kodeksu karnego.

Czy jednorazowe szkolenie wstępne wyczerpuje obowiązki pracodawcy w zakresie szkoleń? Nie. Art. 94 pkt 4 Kodeksu pracy wymaga systematycznego szkolenia pracowników, co oznacza cykliczne szkolenia okresowe po szkoleniu wstępnym. Terminy zależą od grupy stanowisk - od roku dla stanowisk szczególnie niebezpiecznych do sześciu lat dla pracy biurowej.

Źródła

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy - tekst jednolity (Dz.U. z 2025 r. poz. 277) - ELI
• Ustawa z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r. poz. 473) - ELI
• Sprawozdanie z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2025 roku (orka.sejm.gov.pl)
• Państwowa Inspekcja Pracy - porady prawne: Odpowiedzialność i podstawowe obowiązki pracodawcy
• Państwowa Inspekcja Pracy - porady prawne: Obowiązki i prawa pracownika w zakresie bhp

Stan prawny: wrzesień 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W indywidualnych sprawach skonsultuj się z prawnikiem lub specjalistą ds. BHP.